N H Ạ C

"Sombre dimanche" - " Chủ Nhật Buồn/ Chủ Nhật u ám ".Bạn có biết đến bài hát "Sombre dimanche", bài hát đã bị cấm ở Budapest, bởi vì đây là một bài hát làm chết người ? ( cho đến nay đã có hơn 200 người tự tử sau khi nghe  bản nhạc  nầy)


Rezsö Seress

Budapest,vào những ngày đầu năm 1933,trời đang lạnh.

Nhưng Rezsö Seress,34 tuổi,đang có những âu lo khác:ông là một nghệ sĩ và niềm mơ ước của ông là trở thành người soạn nhạc Ông dạo nhạc,viết bài nhưng chẳng ai muốn các sáng tác của ông và đó là điều khốn khổ.Về mặt tình cảm cũng chẳng khá gì.

Dorottya,con chim cút nhỏ cuả chàng ( ôi chao...),thay vì khuyến khích một cách yêu đương tính nghệ sĩ của chàng,lại chỉ quấy nhiễu chàng cả ngày cả đêm để chàng tìm lấy một công việc thực sự,để chi cho cái máy đánh dầu dấm,cho cái "súng" làm bánh gauffres ,cho chiếc tủ đựng muỗng;.tóm tắt,cho các đồ dùng để biến ngôi nhà tồi tệ thành một tổ uyên ương.

Rezsö không đồng ý với Dorottya. Dorottya không đồng ý với Rezsö. Mọi gia vị cần thiết cho một cuộc đấu khẩu đã tập hợp đủ và đúng vào một ngày chủ nhật ở Hung và tệ hại chưa từng thấy,cả hai con chim đã mổ lông mổ cánh nhau,đã lià tổ và gọi nhau bằng đồ khốn kiếp!

Ảm đạm như CAC 40 bị xuống, Rezsö đi đến nhà hàng Kispipa – nơi chàng vẫn thường quen đến -và ngồi vào chiếc dương cầm.Một cách tự động,tay chàng dạo phiếm đặt ra một điệu nhạc buồn,theo như nỗi suy thoái tinh thần đang diễn ra từng bước âm thầm tuy chậm mà chắc!

« Thiệt là một ngày chủ nhật buồn thảm… »,chàng nhủ thầm.Đắm chìm trong nỗi bi thương nhưng dồi dào cảm hứng,chàng trở về nhà,ghi vội điệu nhạc buồn vừa chơi sau lưng một tấm bưu thiếp cũ và đem lại cho người bạn Jávor László,anh này,trong thời gian chưa đủ để đậy nắp quan tài,đã đặt ngay lời ca tuyệt diệu:

" Szomorú vasárnap / Száz fehér virággal / Vártalak kedvesem / Templomi imával. / Álmokat kergetõ / Vasárnap délelõtt, / Bánatom hintaja / Nélküled visszajött. / Azóta szomorú / Mindig a vasárnap, / Könny csak az italom, / Kenyerem a bánat. / Szomorú vasárnap…
Utolsó vasárnap / Kedvesem gyere el, / Pap is lesz, koporsó, / Ravatal, gyászlepel. / Akkor is virág vár, / Virág és - koporsó. / Virágos fák alatt / Utam az utolsó. / Nyitva lesz szemem, hogy / Még egyszer lássalak. / Ne féj a szememtõl, / Holtan is áldalak... / Utolsó vasárna

Có thể dịch như:

"Mùa thu rồi,lá vàng rơi,đâu còn tình yêu nữa ở trên cõi đời,gió hú và lệ rơi,lòng ta đâu đợi mùa xuân đất trời,Lệ buồn,sầu thảm khôn nguôi,sao không tim tàn ác chi người,tình yêu đã chết rồi.

Thế giới cũng tàn thôi,hy vọng không đến rồi.Thành phố mất đi dưới tiếng súng đại bác vang rền,cánh đồng loang máu người,thành phố đầy xác phơi,với ta giờ cầu nguyện cuối đời.Ôi Trời,lỗi lầm là tại người,thế giới đã chết rồi.."

Rất tự hào về bài hát của mình,, Rezsö gửi bài hát đến nhà phát hành.Lần này,chắc chắn sẽ được nhận in!

Mấy ngày sau đó...
Bài nhạc được gửi trả lại với một bức thư khả ái :

"Kính Ông – Chúng tôi đã nhận được bản nhạc Szomorú vasárnap và đã lưu tâm xem xét-Ông nói đây là nhạc buồn;chúng tôi coi là nó nói lên sự tuyệt vọng nhiều hơn -Có là điên mới thích điệu nhạc này. Xin Ông nhận nơi đây lời chào biệt".
 
Nhưng đồ cà chớn!Bọn người chẳng có một khiếu thẩm định gì hết!
Rezsö,cương quyết và bền bỉ,chơi trò cạnh tranh -luôn luôn có một nền tảng siêu tự do ở khối người Hung- và đã tìm được một người chịu ấn hành.

Một tuần lễ sau đó, "Szomorú vasárnap" trở thành thời thượng trên các làn sóng ở Budapest. Cuối cùng,chàng đã thành công. Rezsö Seress thấy tài ba của chàng đã được tưởng thưởng xứng đáng Rezsö tính chuyện dựng lại Dorottya, trong lúc đó đang bị gẫy ở New York : Biết rằng chàng thành công,nàng sẽ trở về là cái chắc!
Bấm vào dưới đây để nghe   Karady Katalyn hát :


Chàng đã viết cho nàng "ta đã đổi thay" và việc "châu về hiệp phố" được coi là tốt đẹp.Và chàng gởi cho nàng bài hát.Một mũi tên bắn hai con nhạn. Không những chỉ loan báo cho nàng biết chàng có một chương trình tốt mà hơn thế,còn nói cho nàng biết chàng đã vì nàng mà chịu khổ thế nào,đây không phải là điều dễ thương và đáng dành cho một người trở lại!Sự hồi đầu này mang một hình thức thù hận bản thân và ra ngoài sự mong đợi của chàng.

Rezsö được cảnh sát cho biết là người chàng yêu dấu đã tự sát với một liều độc dược mạnh, kề bên nàng là nhạc bản "Szomorú vasárnap".

Vài ngày sau,ở Budapest,anh thợ giày Joseph Keller cũng được tìm thấy chết trong cửa tiệm .Cảnh sát kết luận là tự tử nhưng thấy một yếu tố kỳ dị : trước khi đi vào cõi chết,Keller cũng đã chép ra giấy lời của bài hát Szomorú vasárnap, có lẽ anh ta vừa nghe ở đài phát thanh.

Vẫn ở Budapest,một người thanh nhã đi vào một phòng ca vũ và yêu cầu dàn nhạc chơi một bài theo thời thượng.Dàn nhạc đã trình tấu và người khách đi ra,tự sát bằng một viên đạn bắn vào đầu.Ngoài ra,hai người khác nghe một giàn nhạc chơi bản Szomorú vasárnap.Sau đó,họ rút súng ra và lập tức đưa nhau đi "câu lạc bộ St Pierre!" Tất cả,có 15 người đã chết vì bài ca của Seress.

Có người nhảy xuống dòng sông Danube trong tay còn nắm chặt bài nhạc với lời,người khác được tìm thấy ở nhà,nằm chết cạnh máy thu thanh hay máy quay đĩa.Có những nhạc sĩ dương cầm tự sát sau khi đặt bài hát lên giá nhạc.Nhiều người đã ghi tên bài nhạc Szomorú vasárnap trong bức thư tuyệt mệnh.

Người Hung mơ mộng,nhưng có lẽ là một cơn ác mộng.Ngoài ra,nước Hung bị tai tiếng và đài phát thanh Budapest đã cấm truyền trên làn sóng của đài điệu nhạc buồn mà từ nay mọi người gọi là "bài hát làm chết người".

Sự kiểm duyệt triệt để,thẳng thắn và không mặc cảm. Vậy thì...bài hát này đáng nguyền rủa?Nó giục giã những người nghe nó đi tìm cái chết?
Thực ra sự việc phức tạp hơn.Thực vậy,cần phải nghĩ đến việc tự tử giữ một vị trí trong căn cước người Hung,hoàn toàn biểu lộ lý thuyết về khí hậu của Montesquieu,người cũng là nguyên ủy của thuyết phân quyền,nhưng đó lại là chuyện khác,cổ lỗ và quá thời.

Ngay như OMS( Cơ Quan Y tế Quốc tế) cũng nói:"người Hung có đặc tính bi quan,suy nhược tinh thần,thái độ trẻ người non dạ;sự tự tử với họ là một trò thể thao quốc gia ".

  • Giải thích:
Trong vô thức tập thể của người Hung,sự tự sát xem chừng là một giải pháp tích cực và đáng tôn trọng cho việc hiện hữu.Nó còn được coi như một hành vi can đảm,gan dạ,hể cả anh hùng.Một cách để tạo lại phẩm cách khi người ta coi là đã thua cuộc. Ví dụ đến từ trên cao:biết bao nhiêu nhà chánh trị,kịch sĩ và văn sĩ đã chấm dứt nghề nghiệp của họ như thế.Phải nói rằng điều này có tiếng hơn là làm quảng cáo cho Polident hay Norwich Union.Về mặt kỹ thuật,người ta biết,chuyên môn của các nước Đông Âu là bể sọ,nhưng uống thuốc rầy,treo cổ hay cuối cùng nhảy xuống nước lạnh buốt của dòng Danube trong xanh cũng tốt.Mọi phương tiện đều hay để loại trừ sự khó chịu, sự tuyệt vọng.

Thế nên,vào những năm 30,với cuộc khủng hoảng,không phải ở giữa sự phồn thịnh của thế kỷ 20, 4500 người Hung đã 'bốc hơi",tuỳ theo năm,nhất là tại những làng mạc,nhiều thị trấn ở phía Nam đã được đặt tên là "làng tự sát" .
Thế thì,tự sát là một chứng di truyền? hay một giấc mơ mới của người Hung ?
Chẳng phải đâu!Chỉ là một áp dụng có tính văn hoá,vì chỉ cần một chất xúc tác như Szomorú vasárnap để thực hiện,hết mình,một thực hành văn hoá,như thế,ăn sâu trong căn cước người Hung.

Radio Budapest kiểm duyệt,nhưng điệu buồn tự sát biết di cư.

  Ở Pháp, Jean Marèze và François-Eugène Gonda viết một mô phỏng nhan đề Sombre dimanche, được ghi âm ngày 28/02/1936 với Damia, nữ diễn viên đại bi kịch của bài hát thực tế:
Bấm vào dưới đây để nghe  Damia hát :



 Les bras tout chargés de fleurs
 Je suis entré dans notre chambre le cœur las
 Car je savais déjà que tu ne viendrais pas
 Et j'ai chanté des mots d'amour et de douleur
 Je suis resté tout seul et j'ai pleuré tout bas
 En écoutant hurler la plainte des frimas.
 Sombre dimanche...
 
 Je mourrai un dimanche où j'aurai trop souffert
 Alors tu reviendras, mais je serai parti
 Des cierges brûleront comme un ardent espoir
 Et pour toi, sans effort, mes yeux seront ouverts
 N'aie pas peur, mon amour, s'ils ne peuvent te voir
 Ils te diront que je t'aimais plus que ma vie.
 Sombre dimanche...
 
 N'aie pas peur de mes yeux s'ils ne peuvent te voir
 Ils te diront que je t'aimais plus que ma vie.
 Sombre dimanche…

  Bài hát cũng được dịch và trình bày bằng anh ngữ,đức ngữ,tây ban nha ngữ,vân vân.
Ấn bản Á Căn Đình do Agustin Magaldi ghi âm năm 1936 đáng được nghe?(Coi chừng,những người bị suy thoái tinh thần xin tránh)
 

Bấm vào dưới đây để nghe  Agustin Magaldi hát :



Và những chuyện bi thảm tiếp tục! Ở Bá linh,một thanh niên nghe dàn nhạc chơi bài này,về nhà than với người thân là bài nhạc bi thảm và ám ảnh,anh ta sau đó bị bệnh trầm thống và tự sát bằng cách bắn một viên đạn vào đầu!

Một tuần lễ sau đó, cũng trong cùng thành phố, một cô bán hàng cũng treo cổ ở nhà,dưới chân cô ta,cảnh sát cũng tìm thấy bản nhạc "Sombre dimanche".

Ở Rome,một thiếu niên cưỡi xe đạp đi ngang qua một người ăn xin hát bài Sombre Dimanche.Cậu ta dừng lại,để xe dựa vào tường,dốc túi cho người ăn xin số tiền cậu ta có rồi nhảy xuống sông Tibre tự vẫn ở chiếc cầu gần đấy!

Jean Marèze – một trong những dịch giả của bài Szomorú vasárnap ra tiếng Pháp cũng tự sát vào năm 1942.

  Nhưng chính bản tiếng Mỹ Gloomy Sunday, sẽ làm giàu cho Szomorú vasárnap.

Bài của Sam M. Lewis, rất sát với nguyên bản tiếng Hung
 
Sunday is gloomy / My hours are slumberless / Dearest the shadows / I live with are numberless / Little white flowers / Will never awaken you / Not where the black coach / Of sorrow has taken you / Angels have no thoughts / Of ever returning you / Would they be angry / If I thought of joining you ? / Gloomy Sunday...
 
 Gloomy is Sunday / With shadows I spend it all / My heart and I / Have decided to end it all / Soon there'll be candles / And prayers that are said I know / Let them not weep / Let them know that I'm glad to go / Death is no dream / For in death I'm caressing you / With the last breath of my soul / I'll be blessing you / Gloomy Sunday...

Bài thứ hai được thấy vào năm 1941.Năm đó,Billie Holiday đang ở đỉnh cao danh vọng.Năm 1939,bài nhạc Strange Fruit tố cáo việc tàn sát người gia đen đã đạt tới một thành công rực rỡ.Tiếp đó,nữ danh ca đã gặp bài hát tuyệt vọng.Billie Holiday,giọng hát và cuộc đời đỗ vỡ,với bài hát tự sát như sinh ra để gặp nhau.Nhưng,hãng sản xuất buộc phải có một đoạn thứ ba mới để từ tuyệt vọng,nói lên sự hồi sinh:
Bấm vào dưới đây để nghe Billie Holiday hát


Billie Holiday

 Dreaming, I was only dreaming
 I wake and I find you asleep
 In the deep of my heart here
 Darling I hope
 That my dream never haunted you
 My heart is telling you
 How much I wanted you
 Gloomy Sunday…
 
 Un rêve, ce n’était qu’un rêve
 Je me réveille, tu es à mes côtés
 Et dans le plus profond de mon cœur
 Mon amour, puisse ce mauvais rêve
 Ne jamais te hanter
 Mon cœur te dit
 Combien je t’aime
 Sombre dimanche…

Đoạn nhạc này đã được một nghệ sĩ xét lại nào đó sọan ra,đi ngược lại với tinh thần nguyên thủy của bài hát.

Nhưng dẫu sao…

Với sự trình diễn tuyệt vời của Billie Holiday đã biến Gloomy Sunday thành một bài ca chuẩn được nhiều danh ca hát lại như Mel Tormé, Sarah Vaughan, Ketty Lester, Carmen McRae, Genesis, Lydia Lunch, Elvis Costello, The Associates, Marc Almond, Christian Death, Abbey Lincoln, Marianne Faithfull, Serge Gainsbourg, Carol Kidd, Diamanda Galas, Sinead O' Connor, Loreena McKennitt, Gitane Demone, Sarah McLachlan, Danny Michel, Björk, Heather Nova, The Smithereens, Sarah Brightman, Iva Bittova, MC Sniper, Eminemmylou, Venetian Snares, vân vân.

Năm 2006 Claire Diterzi đã làm lại một ấn bản mới. Bài hát cũng được mô phỏng để đưa lên màn ảnh Sombre dimanche (France, 1948, Jacqueline Audry) và Ein Lied von Liebe und Tod (Allemagne, 1999, Rolf Schübel, phỏng theo tiểu thuyết của Nick Barkow).

À ,thêm một chi tiết cuối: Rezsö Seress tự sát ở Pháp vào năm 1968.

(tin paris.net lược dịch - Nhữ đình Hùng )

và mời nghe nhạc sĩ Trần văn Trạch :





Trở Về