T  H  Ờ I   -   S Ự

CUỐI NĂM TẢN MẠN CHUYỆN CÁO PHÓ CÁO TỒN
- LÃO MÓC-   
*
*  *
Khi Đặng Tiểu Bình chết, không một báo nào không nói đến cái chết của ông ta.

Ông Đặng thực sự là người lãnh đạo tối cao của nước Cộng hoà Nhân dân Trung Quốc trong nhiều năm trời. Chính ông ta và đầu óc thực dụng của ông đã đánh thức con khủng long Trung Quốc sau nhiều năm ngái ngủ. Con khủng long ngái ngủ ấy đã trở mình vươn vai và bắt đầu bước chân ra ngoài. Và đã một kinh tế gia của Hoa Kỳ đã lên tiếng báo động HK sẽ “chết dưới tay China” và Tổng Thống đắc cử Donald Trump đã thẳng thừng tuyên bố China là kẻ thù của Mỹ! Đối với nhiều người Trung Quốc, Đặng Tiểu Bình thực sự là ân nhân của họ. Chính sách kinh tế của ông đã biến nhiều vùng trước đây nghèo nàn nay trở thành những đô thị trù phú.

Mặc dù sự cải cách kinh tế ở Hoa Lục chưa thực sự mang lại sự phồn thịnh cho tất cả mọi nơi, mọi người ở Hoa Lục, nhưng rõ ràng so với cách đây 20 năm, lúc họ Đặng mới đi những bước đầu tiên trên con đường trở lại quyền lực thì Hoa Lục đã tiến một bước khá dài, Và hiện nay Hoa Lục đã là một đối thủ đáng gườm của Hoa Kỳ, như đã biết.

Nhưng người ta cũng không quên, chính ông Đặng là người phải thực sự chịu trách nhiệm tối hậu trong vụ Thiên An Môn năm 1989.

Dù sao đi nữa, ông ta cũng được đánh giá là một nhà lãnh đạo có tầm cỡ thế giới và cái chết của ông ta sẽ là một biến cố lớn của Hoa Lục và thế giới mặc dù nó đã được tiên đoán từ lâu và theo dõi cẩn thận hang ngày.

Đảng Công sản Trung Quốc, Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc, tức Quốc Hội, Quốc vụ viện tức Chính phủ - đã ra những cáo phó để báo tin đến 1,2 tỷ người dân Hoa Lục và phần còn lại của thế giới.

*

Ngày 2-9-1969, “Bác” Hồ “thôi giữ chức” Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. Nói “thôi giữ chức” là nói theo kiểu Đảng và Nhà nước ta thường nói mỗi khi có đồng chí mình vì lý do nào đó mà rời chức vụ. Ngày “Bác” Hồ “thôi giữ chức” cũng là ngày “Bác” thôi không sống nữa.

Ngày hôm sau 3-9-1969, Trung ương Đảng, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Chính phủ, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc, thêm tất cả các cơ quan lớn nhỏ miền Bắc đã cho ra  một trăn lẻ tám ngàn (108,000) cái cáo phó, báo tin “Bác” có hộ chiếu đi đoàn tụ với than nhân trực hệ Các Mác và Lenin. 

Từ đó về sau, đã trở thành một cái thông lệ, mỗi khi bà con mua báo Nhân Dân, việc đầu tiên là liếc xem báo có đăng cáo phó ai không rồi mới ngó qua phần tin tức.

Cáo phó là hình thức báo tang trên các phương tiện truyền thông đại chúng. Rất thuận tiện cho gia đình người quá cố, khỏi phải thiệp tang phiền phức và chậm chạp, lại khó thông tin cho tất cả mọi người. Ngày nay việc đăng cáo phó trên báo chí của người Việt hải ngoại khi có người than không may qua đời rất dễ dàng. Bảy, tám mươi năm về trước, việc ấy trong nước rất hiếm.

Vâng! Thời Pháp thuộc, báo chí đã ít, lại đắt tiền và không phổ biến rộng rãi cho lắm. Chỉ có các gia đình tai mắt mới có điều kiện đăng cáo phó. Cáo Phó đã hiếm. Cáo Tồn - tức báo tin còn sống - ngược lại Cáo Phó - lại càng hiếm hơn.

Thời Pháp thuộc có ông Trần Bình, là người vốn theo Hán học. Gặp lúc giao thời, ông lại học thêm chữ Quốc ngữ rồi ra làm quan với chính quyền bảo hộ. Ông này có tài làm thơ, làm câu đối rất hóm hỉnh.

Hoàng Trọng Phu nhờ oai cha mình là Quận Cộng Hoàng Cao Khải, Đệ nhất công thần của Pháp, nguyên Kinh lược Bắc Kỳ mà cũng được làm quan to.

Năm ấy, Hoàng Trọng Phu rời chức Tổng Đốc Hà Đông, giao lại Vi Văn Định, một tay bồi Tây hạng nặng từ ở chức Tuần phủ Thái Bình đổi về thay. Cũng trong thời gian đó, tỉnh Hà Đông bị thiên tai, sâu hoàng trùng cắn phá lúa ở phủ Mỹ Đức và bệnh dịch tả hoành hành tại huyện Chương Mỹ. Ông Trần Bình làm mấy câu:

“Hoàng trùng đi,
Vi trùng lại
Suy đi xét lại
Vi hại hơn Hoàng.”

Tuy ông có tài làm thơ, và viết câu đối rất hóm, nhưng thành tích làm quan của ông không lấy gì làm trong sạch  cho lắm. Khi về già ông có sang kiến đăng báo Trung Bắc tân Văn, nói rằng bốn phương hãy gửi câu đối về phúng điếu trước khi ông mất, để ông còn có dịp đọc. Trong số các câu đối phúng sống ông hưu quan có những câu mai mỉa:

-Lạ lùng thay Nho chẳng ra Nho, quan chẳng ra quan, điên đảo đảo điên, chính suối tìm đâu người nỏ miệng.
-Ngao ngán nhẽ, sống không ra sống, chết không ra chết, dở hay hay dở, trăm năm còn tấm bia đời.

Lại có người gởi về một câu đối lời lẽ còn nặng nề hơn:

-Muốn sống thì chừa, nào Hán tự, nào Quốc văn, bàn tán thêm nhơ phuờng Cựu học.
-Chưa chết đã thối, cũng ngụy khoa, cũng hiển hoạn, phẩm bình càng bẩn báo Tân văn.

(ngụy khoa: đỗ cao - hiển hoạn: làm quan lớn).

Về già ông bị bệnh bướu, bác sĩ thời ấy “bó tay dot.com”. Ông chỉ còn chờ chết. Có vị thấy bói kia, bói rằng đến tháng 8 năm nay là ông ấy hết số. Ông tin và nằm nhà đợi chết. Nào ngờ sang tháng 9 mà ông vẫn còn chưa mệnh hệ gì. Ông liền làm một bài thơ đăng lên báo Trung Bắc Tân Văn.

Cáo Tồn

Bướu mọc càng thêm ruột xót đau
Thà rằng vui trước khỏi nhơ sau
Sinh ra nước Việt làm tôi Pháp
Lỡ tại người Nam học chữ Tàu
Kiếp nặng chửa tan kềnh một giấc
Đời thừa còn sống góp năm châu
Đã qua tháng tám mà không chết
Thầy số năm xưa cũng lắc đầu.

Bài Cáo Tồn này lạ lùng hiếm có. Chết thì làm cáo phó phải rồi. Chưa chết mà làm cáo tồn mới là độc đáo. Ông này cũng thuộc loại lạ đời. Có lẽ ông muốn bá cáo với thiên hạ:

“Trần Bình vẫn còn đây, chưa chết!”

Bài Cáo Tồn ấy lạ lùng hiếm có. Hiếm có chứ không phải duy nhất. Mới tháng trước đây có anh “nhà văn kỳ nhông, nhà văn con lươn, con ếch” tự đốt cháy mình bằng cách theo bợ đỡ những kẻ mà trước đây chính anh ta cho là “những kẻ không có tâm địa con người”, bị các nhà văn khác khinh khi chê bai là loại người “nhổ rồi lại liếm”. Anh “nhà văn kỳ nhông đầu chảy re” bèn chơi “một cái Cáo Tồn” vô cùng lạ lùng là xua con cái ra “bề hội đồng” một anh nhà báo nổi tiếng “Chí Phèo có lai-sân” tại Hoa Kỳ chỉ vì anh này “dám” cho đăng tải những bài viết vạch rõ cái mặt mo, mặt mẹt của anh ta!

Đây là một cái “Cáo Tồn vĩ đại” của nền văn học lưu vong của người Việt tỵ nạn cộng sản tại hải ngoại!

*

Mới đây, bà Đặng Tuyết Mai, vợ cũ của cố Phó Tổng Thống Nguyễn Cao Kỳ qua đời. Đám tang của bà cũng như cáo phó của bà cũng được “cách tân”. Hai chữ “Cáo phó” đã được thay bằng mấy chữ “Cuối Thiên Thu”.

Theo bài tường thuật thì đám tang của bà chỉ có thơ và nhạc. Cô con gái duy nhất của bà là bà Nguyễn Cao Kỳ Duyên trang phục y như mẹ khi còn sống.

Hai ca sĩ đã hát hai bản nhạc mà ba ưa thích khi còn sống.

Đây quả là đám tang hiếm có! Ngay cả ở Mỹ cũng hiếm có người thực hiện được. Nói gì ở Việt Nam là nơi luôn xảy ra những thảm cảnh những dân oan bị bắt vào đồn công an bị đánh chết thì thân nhân phải bó chiếu chở trên xe đem đi đâu đó thì đem!

*

Như cái tựa, đây là chuyện tản mạn về chuyện cáo phó, cáo tồn nhân dịp cuối năm. Để cho đầy đủ màu sắc, tôi xin phổ biến lại bài viết của một đồng nghiệp có cái tựa vỏn vẹn 2 chữ “Cáo Phó” của ký mục gia Bùi Bảo Trúc. Ông này cũng vừa mới qua đời. Bài viết này được ông viết 4 tháng trước khi ông về “cõi thiên thu” – nói theo cách nói của bà Đặng Tuyết Mai. Bài “Cáo phó” có nội dung như sau:

“Tôi không nhớ đã đọc cái cáo phó đầu tiên hồi nào nhưng chắc không phải ở Hà Nội. Hồi ấy (trước năm 1954) ở Hà Nội chỉ có hai tờ nhật báo là tờ Tia Sáng và tờ Giang Sơn mà tôi (mới biết "đọc báo" ) cầm chúng lên, ở tuổi lên 8 hay lên 9, tôi chỉ thích xem những bức hí họa của hai họa sĩ Mạnh Quỳnh và Dzuy Nhất cùng với những truyện bằng tranh mà phòng thông tin Hoa Kỳ cung cấp cho các báo này, trong đó có một truyện tuyên truyền chống Cộng rất hấp dẫn của George Orwell, Trại Thú Vật (Animal Farm). Thỉnh thoảng tôi cũng tò mò đọc những bản tin về chiến sự và nhờ đó, biết lơ mơ về những trận đánh ở Na Sản, Cánh Đồng Chum, Điện Biên Phủ, rồi hội chợ ở Bờ Hồ, đức Quốc Trưởng Bảo Đại đi đâu, làm gì... Nhưng những mẩu cáo phó thì không và cũng vì hình như chúng rất ít thì phải. Ngay hồi chú tôi tử trận ở Đại Đồng, Bùi Chu năm 1954 gia đình tôi cũng không đăng cáo phó trên hai tờ Tia Sáng và Giang Sơn ở Hà Nội. Có lẽ phải tới khi vào Sài Gòn khoảng cuối những năm 50 tôi mới đọc những thứ tin này.

Tôi không biết những tờ báo tiên phong của nền báo chí Việt Nam có đăng những cáo phó không, nhưng khi tôi biết đọc "nhựt trình" thì chúng đã có rồi, khoảng những năm cuối của thập niên 50 ở Sài Gòn. Rất tiếc cụ Vương Hồng Sển không còn nữa để hỏi cụ.

Phải tới khoảng giữa những năm 50 tôi mới tìm đọc chúng. Cáo phó là thông báo về sự qua đời của một người mà gia đình của người đó muốn gửi tới bạn bè và quyến thuộc. Nhưng chúng được viết theo một lối văn đặc biệt không biết ai là người đầu tiên viết xuống để sau đó được những người khác viết theo. Có thể trong lúc tang gia bối rối, gia đình không có thì giờ cho câu cú văn chương để viết mẩu tin thông báo chuyện buồn của gia đình. Thế là cứ theo những cáo phó đã đọc thấy trước và viết lại.

Chính vì thế mà tôi tìm đọc chúng trên những tờ báo hồi ấy. Và cũng đó mà lần đầu tiên tôi biết những từ ngữ như vãng sinh miền cực lạc, qui tiên, phiêu diêu nơi tiên cảnh, hưởng nhan Thánh Chúa...

Bẵng đi mấy năm không ở trong nước, không đọc báo Việt ngữ, đến khi đọc lại báo chí trong nước, thì bỗng một hôm đọc thấy tên một người bạn cũ thời trung học. Người bạn này nhập ngũ sau khi hỏng kỳ thi tú tài. Sau đó thỉnh thoảng chàng trở lại trường thăm bạn bè. Có người đùa chúc chàng sớm vinh thăng lon mới. Và ít lâu sau, chàng được vinh thăng thật. Rồi xuất hiện trong những cáo phó những từ ngữ mới như truy thăng, anh dũng hy sinh, truy tặng bảo quốc huân chương với nhành dương liễu...

Thế là những mẩu cáo phó lại nghe khác hẳn những cáo phó vẫn đọc được trước đó. Và cũng từ đó, tôi chú ý đọc chúng thường hơn. Đó là trong những buổi chiều tan sở ngồi ở một quán cà phê đọc mấy tờ báo vừa phát hành.

Cuộc chiến càng ngày càng khốc liệt thì những trang cáo phó càng nhiều tên tuổi hơn. Và tuổi tác của người chết cũng gần với tôi nhiều hơn. Có những người hơn hai hay ba tuổi, có những người bằng tuổi và có những người thua vài tuổi. Có những người chưa vợ con và có những người để lại mấy đứa con còn rất nhỏ. Đó là những mẩu cáo phó của thời chiến. Cuộc chiến càng dữ dội cuối thập niên 60 và đầu những năm 70 thì những cáo phó như thế càng đọc thấy nhiều hơn. Tuổi của những người ra đi cũng xấp xỉ tuổi của tôi hồi ấy.

Rồi bẵng đi một vài năm sống ở Mỹ, tôi bỗng thấy trong những tin cáo phó đọc thấy trên mấy tờ báo Việt ngữ, tuổi tác của những người ra đi rất gần với tuổi của mình trong hoàn cảnh không còn chiến tranh tang tóc nữa. Lác đác không còn nhiều những trướng hợp hưởng dương dưới 50 tuổi nữa mà đã được coi là hưởng thọ nghĩa là đã sống được trên tuổi 50. Rồi thoắt một cái, những cái tuổi trên 60 cũng ập tới, và nay, những tuổi trên 70 cũng trở thành rất thường. Thỉnh thoảng lại thấy tên một người bạn vừa gặp vài tháng trước.

Nhưng vẫn có một cách viết cáo phó tôi thấy rất kỳ lạ. Đó là những câu như "... đau đớn báo tin XYZ đã được Chúa gọi về..."Tôi nghĩ là được Chúa gọi về phải là một hạnh phúc, môt ân sủng thì tại sao gia đình phải đau đớn ? Tôi có đem hỏi một linh mục thì được ngài cho biết nói như vậy là không đúng. Chúa không bao giờ muốn con của người phải chịu những khổ đau. Nhưng một bữa tôi đã bị một người đàn ông phản bác kịch liệt nói rằng bài báo tôi viết đề cập tới chuyện đó là xúc phạm tới tôn giáo của ông và tôi hoàn toàn sai lầm mặc dù tôi có dẫn lờì của linh mục T.Q.T. nay đã khuất.

Mấy chục năm đọc những cáo phó từ khi những người ra đi hơn tuổi, rồi bằng tuổi và nay là những người ít tuổi hơn có khi cả chục tuổi. Một ông bạn tôi tuần trước viết cho cái e-mail và kết bằng câu "Chẳng cũng khoái ư!" 
Nghe cứ như Nguyễn Hiến Lê dịch Lâm Ngữ Đường vậy.”

*

Thế mới biết “cáo phó, cáo tồn” gì thì cũng:

“Trăm năm còn có gì đâu
Chẳng qua một nấm cổ khâu xanh rì!”

(Ôn Như Hầu Nguyễn Gia Thiều)

LÃO MÓC

 

Trở Về